Conservator Christiaan te Strake van het Stedelijk Museum Zutphen wilde eigenlijk echt gaan wandelen. Als een moderne pelgrim op reis naar het heilige hoofd van Sint-Justus in Antwerpen. De voettocht vanuit Zutphen naar België bleek uiteindelijk te tijdrovend als je ook een mooie tentoonstelling voorbereidt. Toch ging Christiaan met podcastmaker René Arendsen op reis om Justus terug te halen naar Zutphen. Van deze ‘pelgrimage’ hebben ze de vierdelige podcastserie Heiligen & Helden gemaakt. Nu te beluisteren op Spotify.
Het is bijna een heilige missie. “Justus hoort dan ook thuis in Zutphen”, vertelt Christiaan te Strake. “Tot de Tachtigjarige Oorlog waren zijn relieken te vinden in de stad. Onderdelen van het lichaam lagen in de Sint-Walburgiskerk. Franciscaner monniken in het verdwenen klooster aan de Warnsveldseweg waakten over het hoofd van de kinderheilige.” Volgens de legende was Justus een jongen van negen jaar. Romeinse soldaten wilden zijn vader en oom arresteren, omdat zij christenen waren. Dat was in die tijd verboden in het Romeinse Rijk. De kleine Justus weigerde zijn oom en vader te verraden. Daarop hebben de Romeinen de jongen onthoofd. Het wonderlijke is dat Justus vervolgens zijn hoofd oppakte ermee onder zijn arm wegliep. “Het hoofd is dan ook het belangrijkste reliek van Sint-Justus”, legt Te Strake uit.
Veilig in Antwerpen
Toen de protestanten de macht overnamen in Zutphen is het hoofd van Sint-Justus in veiligheid gebracht in Antwerpen. Daar is het reliek lange tijd bewaard in een klooster en daarna in de Sint-Carolus Borromeuskerk. In het testament van de geestelijke die het hoofd naar Antwerpen bracht, staat dat het reliek terugkeert naar Zutphen zodra het veilig is voor de katholieken. Dat is al twee eeuwen het geval, maar toch kwam het hoofd van Sint-Justus nooit terug naar de IJsselstad.
Terug in Zutphen
Daar kwam deze zomer verandering in. De tentoonstelling Heiligen & Helden in het Stedelijk Museum Zutphen heeft het hoofd van Sint-Justus samengebracht met een schilderij dat de Vlaamse meester Peter Paul Rubens maakte van de jonge heilige met het hoofd onder zijn arm. In de zeventiende eeuw waren het reliek en het schilderij gezamenlijk te bewonderen. In de tentoonstelling zijn ook verhalen te zien van pelgrims die op bedevaart gingen naar heiligen zoals Justus.
In de podcast bezoeken Te Strake en Arendsen historische bedevaartsplaatsen die nu nog betekenisvol zijn voor gelovigen. Ze reizen via de Martinuskerk in Arnhem, de Cunerakerk in Rhenen en de Sint-Janskathedraal van Den Bosch naar Antwerpen.
De tentoonstelling Heiligen en Helden. Sint Justus, Rubens en de pelgrims is tot en met 15 november te zien in het Stedelijk Museum Zutphen. De gelijknamige podcast staat op Spotify.
Op de foto: René Arendsen maakt opnames voor de podcast in de Sint-Carolus Borromeuskerk. (foto Erfgoedcentrum Zutphen)
