Wat betekenen termen als bastion, schootsveld of linie?
In het Nederlandse verdedigingslandschap met forten, vestingen, bunkers en waterlinies worden veel specifieke begrippen gebruikt. Op deze pagina vind je een overzichtelijke begrippenlijst van vestingwerken en militair erfgoed, met heldere uitleg van de belangrijkste termen.
Van fort en schans tot ravelijn en glacis: we leggen uit wat deze begrippen betekenen en hoe ze werden toegepast in de verdediging van Nederland. Deze woordenlijst is bedoeld voor bezoekers, liefhebbers, studenten en iedereen die meer wil weten over de geschiedenis van forten en vestingen.
Deze begrippenlijst is met zorg samengesteld. Toch kan de informatie onvolledig of niet helemaal juist zijn. Heb je vragen of aanvullingen? Laat het ons gerust weten via info@forten.nl
A
Acces
Een toegang door een onder water gezet gebied, zoals een dijk of weg.
Arsenaal
Een opslagplaats voor wapens en militair materieel.
B
Bastion (bolwerk)
Een vijfhoekige uitbouw van een vestingwal om dode hoeken te bestrijden.
Bastei
Een lage, halfronde toren met geschut, voorloper van het bastion.
Bres
Een opening in een muur of wal, ontstaan door beschieting.
Buitenwerken
Alle verdedigingswerken vóór de hoofdwal.
C
Contrescarp en escarp
De taluds van een gracht: escarp (binnenzijde) en contrescarp (buitenzijde).
Coupure
Een doorgang of doorsnijding in een wal, muur of dijk.
Courtine
De wal tussen twee bastions.
F
Fort
Een zelfstandig, gesloten en naar alle zijden verdedigbaar verdedigingswerk op een strategische locatie.
G
Gedekte weg
Een beschermde weg achter een aarden wal.
Glacis
Een flauw aflopend talud vóór de vesting.
H
Hoornwerk
Een buitenwerk met een wal tussen twee halve bastions.
K
Keel
De achterkant van een verdedigingswerk.
Kruithuis
Een gebouw voor het opslaan en verwerken van buskruit.
L
Limietpaal
Een paal die de grens en maximale waterhoogte van een inundatiegebied aangeeft.
Linie
Een systeem van verdedigingswerken dat een gebied afsluit en verdedigt.
Lunet (halve maan)
Een klein verdedigingswerk met open achterkant.
P
Poterne
Een ondergrondse, bomvrije gang in een fort of vesting.
R
Ravelijn
Een driehoekig verdedigingswerk in de gracht vóór de hoofdwal.
S
Schans
Een eenvoudig, vaak tijdelijk aarden verdedigingswerk.
Schootsveld
Het gebied dat door wapens bestreken kan worden.
T
Tenaille
Een gebroken wal ter bescherming van andere delen van de vesting.
Terreplein
De open ruimte binnen een fort of vesting.
V
Vesting
Een versterkte stad, kasteel of fort bedoeld voor verdediging.
Vestingstelsel (Nieuw Nederlands)
Een 17e-eeuws verdedigingssysteem ontworpen door Menno van Coehoorn.
6 soorten bunkers | Atlantikwall
Aan onze kust staan nog tientallen bunkers. Ze maakten deel uit van de Atlantikwall, de verdedigingslinie van de Duitsers tegen geallieerde invasies.
Kazemat | Kazemat is de Nederlandse voorloper van de bunker. Het is een bomvrij, stenen of betonnen gebouw met diverse doeleinden: verdediging, opslag van munitie en voedsel en woonruimte voor militairen.
Piramide | Groepsschuilplaats Type P heet officieel de Piramide. Het is een bouwwerk van gewapend beton dat het Nederlandse leger bouwde tijdens de mobilisatieperiode 1939-1940. Hij bood plaats aan twaalf soldaten en had geen gevechtsfunctie. Aan grote haken werden camouflagenetten gehangen.
Tobruk | Tobruk is de kleinste Duitse bunker. Het is niet meer dan een betonnen schuttersput met een klein verblijf eraan vast. Tobruks vormden samen met bergplaatsen, prikkeldraad en loopgraven een Widerstandsnest.
Geschutsbunker | Bovenop de duinen bouwden de Duitsers geschutsbunkers. Vanaf 1943 waren het gesloten stellingen (Schartenstände) met een opening aan zeezijde, waarin kanonnen stonden opgesteld. In een geschutsbunker van tien bij tien meter en muren van twee meter dik gingen 700.000 liter beton en 17.500 kilo ijzer.
Commandopost | Een kustbatterij met geschutsbunkers had ook altijd een commandopost. Hier werd de afstand tot doelen gemeten en stond verbindingsapparatuur. Commandoposten kregen soms het uiterlijk van een woonhuis of boerderij als camouflage.
Radarpost | verspreid langs de kust waren radarposten neergezet. De draaibare installaties stonden op grote betonnen sokkels. De Wasserman was de grootste; die stond op een speciale bunker.
