Een eenvoudige vraag in 2007 naar de herkomst van een stuk beton naast een bushalte in de Arnhemse stuwwal eindigt achttien jaar later in Kaliningrad. Het beton blijkt een uniek restant van een vergeten verdedigingslinie uit het laatste oorlogsjaar. Het bijzondere bouwwerk werd in de zomer van 1944 in Oost-Pruisen bedacht en kreeg in de herfst van dat jaar, duizend kilometer westelijker, een plaats in het inmiddels verlaten Arnhem. Wat was het doel van dit object en waarom bevindt het zich in de stuwwal?
De dreiging vanuit het oosten
Met de start van Operatie Bagration op 22 juni 1944 breken ruim twee miljoen soldaten van het Rode Leger door de Duitse linies. De opmars van de Sovjets nadert al snel Oost-Pruisen; voor het eerst in de oorlog wordt Duits grondgebied direct bedreigd. De NSDAP roept in allerijl de burgerbevolking op om verdedigingswerken aan te leggen. Met dit voorbeeld in het achterhoofd gebeurt eind augustus 1944 in Nederland hetzelfde, wanneer de geallieerden uit het Normandische bruggenhoofd breken en de Duitse westgrens naderen.
Het beton in de stuwwal naast de bushalte waar het verhaal mee begon.
Een geïmproviseerde verdedigingslinie
Het Duitse opperbevel wil door improvisatie en het gebruik van natuurlijke hindernissen de geallieerde opmars tegen elke prijs tot staan brengen. Logistieke problemen en ernstige materieeltekorten spelen de Duitsers echter parten. Om het ‘gat’ in de verdediging ten noorden van de Westwall te dichten, dwingt de bezetter Nederlandse bedrijven en duizenden dwangarbeiders tot de aanleg van een verdedigingslinie tussen de Westwall en het IJsselmeer: de Panther-Stellung.
Wanneer de geallieerden in maart 1945 in Duitsland de Rijn oversteken en daarmee achter deze linie terechtkomen, verliest deze verdedigingslinie in één klap haar strategische waarde.
Van oorlogslandschap naar herinnering
Na de bevrijding moet het militaire landschap zo snel mogelijk plaatsmaken voor de voedselvoorziening. Versperringen, bouwwerken en loopgraven worden geruimd, totdat een nieuwe dreiging uit het oosten, de Koude Oorlog, voorkomt dat de verdedigingswerken volledig verdwijnen. Tachtig jaar later zijn de sporen van deze stelling nog steeds zichtbaar in het Gelderse en Utrechtse landschap. Ze herinneren aan de laatste fase van het Derde Rijk en aan de vergeefse Duitse pogingen om het tij nog te keren. Toch lijkt deze verdedigingslinie in het collectieve geheugen grotendeels in de vergetelheid geraakt.
Na de bevrijding genoten de bouwwerken tijdelijk een bescherming vanuit het Ministerie van Oorlog tot zij toestemming verleenden voor ruiming. (Foto: Gemeente Nijkerk)
Over het boek
Het boek Panther-Stellung schetst de Duitse besluitvorming en de uitvoering van de bouw van deze verdedigingslinie. Daarnaast besteedt het aandacht aan de inzet van dwangarbeid, de gevolgen voor de omgeving en de rol die deze laatste barrière na de oorlog in de Duitse verdediging kreeg toebedeeld.
Het verhaal achter het beton in de stuwwal is vastgelegd in deze omvangrijke publicatie over de linie waarvan het bouwwerk deel uitmaakte. Het boek telt 580 pagina’s, bevat meer dan 500 illustraties en tekeningen en wordt geleverd in een cassette.
Het boek is verkrijgbaar in het Bezoekerscentrum Grebbelinie op het Fort aan de Buursteeg waarbij de opbrengst ten gunste komt van het centrum. Digitaal kan het boek besteld worden via de website https://einsatz-panther.nl en Bol.com.
